Кугу сар деч вара, 1945–1949 ийлаште, «Марий альманах» савыкталт шоген. Лудшо еҥым ятыр у сылнымут дене палдарен. Теве Анатолий Бикын «Чодыра патыр» поэмыже кундемлан келшыше у темым тарватен, марий пашазын вияҥ толмыжым сӱретлен. Вениамин Ивановын ныжыл шӱлышан «Сирень пеледеш» повестьше тӱҥалтыш кугурак произведенийже лийын. Писательын драматург кумылжат почылтеш. «Кечан ола» пьесыже шочеш. Самырык прозаик Илья Васильев «Лышташ модеш» повестыштыже пӱртӱсым пойдарыме нерген воза.
1949 ийыште альманах угыч «Пиалан илыш» лӱмым налеш да умбакыже сылнымут суапым шукташ тӱҥалеш. Самырык автор-влакым куштымо пашашке надырым пышта. Тудо ынде тыныс паша нерген возымо повесть, ойлымаш, пьеса да почеламутым печатла. Лудшо-влак марий альманахеш савыкталт лекше у произведенийым – Сергей Николаевын «Шочмо кече», Арсий Волковын «Шочмо ялыште», Николай Арбанын «У муро» пьесыштым, Мария Евсееван «Илыш савыра», Вениамин Ивановын «Сирень пеледеш» повестьыштым, Анатолий Бикын «Опанасын рвезе жапше» поэмыжым, Миклай Казаковын, Геннадий Матюковскийын, Михаил Якимовын политический лирикыштым – куанен вашлийыныт. Альманах тыгак Никандр Лекайнын, Аалександр Токын, Макс Майнын, Семен Вишневскийын, Елизар Янгильдинын, Сергей Эманын возымышт дене палдарен. «Пиалан илышыш» возен, ятыр рвезе автор сылнымут пашалан тунемын, шке усталыкшым шуарен. Кызыт литературышто виян пашам ыштыше писатель кокла гыч шукышт, тиде альманахеш печатлалтын, мурпаша корныш шогалыныт.
Марий альманахым лукшо литератор-влак иза-шольо литературыла дене кыл кучымым вияҥдаш, лудшо-влакым уло элысе сылнымут поянлык дене палдараш эреак чот тыршеныт. Тудо, 1939 ий гыч тӱҥалын, иза-шольо калык мурызо-влакын эн сай произведенийыштым чӱчкыдынак печатлен. Альманахым лудын, марий калык азербайджан классик Г. Низамин, узбек А. Навоин, грузин А. Церетелин, Украинын коб-зарьже Т. Шевченкон, осетин К. Хетагуровын, башкир М. Гафурин, чуваш К. Ивановын, казах Джамбулын, белорус Я. Коласын, туркмен А. Мухта-рын творчествышт дене палыме, лийын. М. Казаков «Пиалан илышлан» карел ден фин-влакын «Калевала» эпосышт гыч ик ужашым устан кусарен. Тушан А. Пушкинын, И. Крыловын, М. Лермонтовын, Н. Гогольын, В. Белинскийын, В. Маяковскийын, М. Шолоховын, А. Твардовскийын, М. Исаковскийын, А. Сурковын ятыр произведенийышт савыкталтыныт.
«У вий» журнал дене таҥастарымаште альманахын тиражше ятырлан кушкын, 3–4 тӱжем экземплярыш шуын. Кажне ийын альманах ныл номер дене лекшаш улмаш. Но шагал ийынже ныл номер лектын. «Пиалан илыш» витлымше ийлаште веле тӧр радамыш пурен шуктен. Альманахым эре ик еҥ луктын. Тудо шкетынак тӱҥ редакторат, литературный редакторат, техредакторат лийын. Тудак автор-влаклан вашмутым пуэн шоген, консультант пашам шуктен, рвезе поэт ден прозаик-влаклан полшен. Мутат уке, ик еҥ чыла пашам кӱлеш семын шуктен кертын огыл. Альманахым лучко идалык лукмо паша гыч раш койын: жапын-жапын савыкталтше изданий писатель-влаклан ок сите, кӱрылтде лектын шогышо журналыш вончыман, тиде журналым лукташ посна редакцийым ыштыман.
1953 ий шыжым Марий Писатель Ушем правлений угыч журналым лукташ тӱҥалме шотышто мутым луктын. КПСС ЦК ден Марий Обком марла журналым лукташ кӱлеш манын, ойым ыштеныт.
Угыч лекшашлык журналын лӱмжӧ шотышто марий писатель-влак коклаште тӱрлӧ шонымаш лийын. Иктышт тошто лӱмым – «У вий» лӱмым пӧртылташ темленыт. Весышт «У саска» манын лӱмдаш ойым пуэныт. «Пиалан илыш» лӱмым кодаш шонышат улмашын. Ятыр каҥашымеке, ик лӱмым ойырен налме: «Ончыко».
Кучылтмо литератур:
Васин К. К., Клюкин П. А. «У вий» гыч «Ончыко» марте // Ончыко. – 1976.– № 5. – С. 3–17.
Иванов И. С. «Ончыко» журнал – марий сылнымутын вӱршерже / Ончыко. – 2006. – № 7. – С. 6–16.
Зайниев Г. З. Время. Жизнь. Литература : посвящается 80-летию Союза писателей Республики Марий Эл : [7+] / Г. З. Зайниев. – Йошкар-Ола : [б. и.], 2014. – 308 с.
Материалым краеведений пӧлкан пашаеҥже А. В. Иванова ямдылен
