1953 ий шыжым Марий Писатель Ушем правлений угыч журналым лукташ тӱҥалме шотышто мутым луктын. КПСС ЦК ден Марий Обком марла журналым лукташ кӱлеш манын, ойым ыштеныт.
Угыч лекшашлык журналын лӱмжо шотышто марий писатель-влак коклаште тӱрло шонымаш лийын. Иктышт тошто лӱмым – «У вий» лӱмым пӧртылташ темленыт. Весышт «У саска» манын лӱмдаш ойым пуэныт. «Пиалан илыш» лӱмым кодаш шонышат улмашын. Ятыр каҥашымеке, ик лӱмым ойырен налме: «Ончыко».
«Ончыко» журналын первый номерже 1954 ий февраль тылзыште лектын. Тӱҥ редакторлан В. Столяровым (Василий Степанович Юксерн) шогалтыме. «Ончыко» – «У вий» журнал семынак, Писатель ушемын органже.
Первый номер журналын «Ончыко, у сеҥымашке!» лӱман ончыл статьяштыже тыге возымо: «Тений Коммунист партий Центральный Комитетын пунчалже почеш марий писатель организаций «Ончыко» лӱман литературно-художественный, общественно-политический журналым лукташ тӱҥалеш. «Ончыко» журнал – марий калыклан шӱмбел коммунист партийын, йӧратыме Совет правительствын пуымо чапле да шерге пӧлекышт… Совет власть ийлаште марий калыкын национальный форман, социалистический содержаниян культурыжо пеледалт тӱзланен. Мемнан калыкынат шкенжын национальный кадрже – ученый, общественный деятель, агроном, артист, писатель-влак – лектын. Марий совет литература вияҥын, писатель радам ятырлан шукемын… Марий литературым умбакыже эше чотрак вияҥден колтымо шотышто, писатель-влакын творчествыштым келгемдыме, сылнештарыме да шукемден толмо пашаште «Ончыко» журнал кугу рольым шуктен шогышаш… «Ончыко» журналеш марий писатель, литературовед критик-влакын произведенийышт, ял озанлык да транспортысо ончыл пашазе-влакын выступленийышт, туныктышо, врач, ученый, партийный, совет, комсомол пашаеҥ-влакын статьяшт печатлалташ тӱҥалыныт…»
Тиде ончылмутышто сӧрымыжым «Ончыко» журнал тыршен шуктен толеш. Тудо ятыр сай произведенийым Никндр Лекайнын «Кугезе мланде», О. Тыныш Осыпын «Анук акай», Ахмет Асаевын «Ош вичыжат-йӱксыжат», Алексей Тимофеевын «Шем курныж» романыштым, Яков Элексейнын «Тоймак тукым» хроника-повестьшым, Вениамин Ивановын, Валентин Косоротовын, Зинаида Каткован, Василий Юксернын, Михаил Ивановын, Анатолий Березинын, Мичурин-Азмекейын, Василий Сапаевын повесть ден ойлымашыштым, Сергей Николаевын, Арсий Волковын, Николай Арбанын, Миклай Рыбаковын, Константин Коршуновын пьесыштым, Миклай Казаковын, Геннадий Матюковскийын, Валентин Колумбын, Иван Осминын, Семен Вишневскийын, Макс Майнын, Анатолий Бикын, Александр Юзыкайнын, Михаил Якимовын, Семен Николаевын поэма ден почеламутлаштым – печатлен. Шке жапыштыже савыкталтде кодшо наследство гыч Сергей Чавайнын «Элнет» романже (кокымшо книга), Алексей Эрыканын «Чолпан Йыван» романже, «Фронтовик-влак» повестьше, Яныш Ялкайнын почеламутлаже журналеш первый гана лектыныт.
Журналын содержанийже проблема ден тема шотышто кумда. Печатлыме произведенийлаште революций деч ончычсо илыш, граждан сар, коллективизаций, Отечественный сар нерген ойлалтеш. Писатель-влак утларакшым кызытсе илыш нерген возат. Колхоз ялын сынжым Миклай Рыбаковын «Онтон» пьесыштыже, Зинаида Каткован, Юрий Артамоновын, Алексей Мурзашевын, Ялмарий Йыванын (Казанцев Иван Иванович) повесть ден ойлымашлаштышт ужына. Пашазе класс нерген Валентин Исенековын «Вӱд ӱмбалне», Валентин Косоротовын «Кӱртньым шокшынек таптат» повестьыштышт ойлалтеш.
Журнал шке йырже калыкын ончыл еҥже-влакым чумырен. Тушто граждан сарын геройжо генерал И. Анциферовын, шонго коммунист А. Кедрован, полковник П. Курсовын, врач И. Ятмановын, С. Охотинын, историк-профессор В. Пашуковын шарнымашыштым, статьяштым вашлийына. «Ончыкышто» уста йылмызе-влакын – Н. Пенгитовын, И. Галкинын, П. Грузовын, 3. Учаевын, И. Иванов-Мадарын возымышт лектын. Наука, школ, спорт, театр илыш журналеш печатлыме ятыр очерклаште ончыкталтеш. Пошкудо республикыласе писатель-влакын возымыштым журнал поро кумыл дене луктеш. Татар, чуваш, мордва литературылан вер чӱчкыдынак пуалтеш.
«Ончыко» журнал мемнан республикысе руш автор-влак дене татун келшен ила, кажне ийын нунын творчествышт дене марий лудшым палдара. А южо руш авторжо, мутлан, С. Захаров, В. Панов, журналлан эреак возен шогат.
«Ончыко» журналын редакцийыштыже уста, тале литератор-влак пашам штат. Лу ий наре журнал редакторлан критик-литературовед Ахмет Асаев (Асылбаев) шоген, варажым тудым талантан поэт Валентин Колумб алмаштен. Никандр Лекайн, Миклай Казаков, Вениамин Иванов, Сергей Эман, Александр Мичурин-Азмекей, Александр Юзыкайн, Чалай Васли, Валентин Косоротов журнал редакцийыште пашам ыштеныт, произведений-влакым литературно тӧрленыт, печатлаш ямдыленыт. А варажым тушто Семен Николаев, Юрий Артамонов, Михаил Якимов, Алексей Мурзашев тыршеныт, калыкым мотор у шомак дене куандареныт.
Лудшо-влак сылне фотосӱретан, чевер коман свежа журналым шке кидышкышт йывыртен налыт. А налше еҥже эре ешаралт толеш.
«Ончыко» журнал кызытат ончыко кайыме корнышто. Арамлан огыл тудо шке ийготшым 1926 ийыште первый гана лекше сылнымутан марла журнал гыч шотла «Ончыко» журнал «У вий» журналын тӱҥал кодымо пашажым умбакыже шуя, марий сылнымутыш эре у вийым уша.
«У вий» – «Пиалан илыш» – «Родина верч» – «Марии альманах» – «Пиалан илыш» – «Ончыко» – теве тыгае марла журналнан кушмо корныжо. Тиде корным тудо сайын, ӱшанлын эрта.
Кучылтмо литератур:
Васин К.К, Клюкин П.А. «У вий» гыч «Ончыко» марте // Ончыко. – 1976. – № 5.–С. 3–17.
Иванов И.С. «Ончыко» журнал – марий сылнымутын вӱршерже / Ончыко.– 2006. – № 7.– С. 6–16.
Зайниев Г. З. Время. Жизнь. Литература : посвящается 80-летию Союза писателей Республики Марий Эл : [7+] / Г. З. Зайниев. – Йошкар-Ола : [б. и.], 2014. – 308 с.
Материалым краеведений пӧлкан пашаеҥже А.В. Иванова ямдылен.
